Aanvullingen en correcties zijn welkom.



Door Kees Touw.
Aanvullingen en redactie Pieter Klein.

Lees ook: Boot, schuit of schip; wat is wat? en Inleiding tot scheepstypes.


In veel boeken over de oude Nederlandse binnenvaartschepen wordt geschreven over de Kraak.
Bijna alle citaten gaan terug naar wat zee-officier Pieter Le Comte (1802-1849) in 1831 noteerde over de kraak:

Deze soort van vaartuigen bevaren al onze binnenwateren, doch het meest vindt men dezelve te Rotterdam, Dordrecht, Amsterdam, Utrecht en eene enkele te Zaandam. Hunne grootte is gewoonlijk 40 tot 50 ton. Het inwendige derzelve bestaat uit het ruim, een vooronder en achteronder de plecht; ook heeft men paveljoenkraken, deze hebben een achteronder, onder een weinig verheven dek met twee ramen, dwars uitziende; in deze plaats, de huizing voor den schipper en gezin, zijn vaste kooijen, stookplaats en verdere gemakken getimmerd. Meestal varen deze schepen op vracht, en laden ook bovenlast; hun diepgang is, ledig, 2,5 voet (77cm) en geladen 5 à 6 voet (1,42-1,7 meter) Zij zijn geschikt voor alle binnenvaarwaters, en worden bevaren door schipper en een of twee knechts.
De tuiging bestaat uit een mast met bezaanzeil, voorzien van twee reven, eene stagfok en kluiver; ook zijn er eenige, die hoognokzeilen voeren, hetwelk een spriettuig is. Zij blijven zolang onder zeil, als zij het voor het gereefde bezaanzeil kunne gaande houden; verslimmert echter het weder, dan gaan zij ten anker, of maken aan den wal vast en blijven liggen. Men vindt kraken als beurtschepen van Rotterdam en Utrecht

[bron]

Wat G.C.E. Crone (1880-1954) in 1926 schreef is mogelijk gedeeltelijk ontleend aan Le Comte.

(de kraak) was een kleine smalle tjalk van rechte strook, zonder statie en soms met een verheven achterdek. Zij waren van 40 tot 50 ton en bevoeren in hoofdzaak de wateren van Rotterdam en Dordrecht tot aan de Zaan.

[bron]

Het meest uitgebreide verhaal over zowel de houten als de ijzeren kraak is geschreven door Henk Dessens in het boek Scheepstypologieën uit 1988.

[Info]

G.J. Schutten wijdt slechts een paar regels aan de tjalk-variant kraak. Hij stelt onder meer dat ze geen gangboorden bezaten. foto's lijken dit tegen te spreken.



De Kraak als beurtschip

Le Comte schreef al dat er kraken als beurtschip voeren tussen Rotterdam en Utrecht.
Maar ook op ander bestemmingen werden zij ingezet.

Type:	Beurtdienst:
Kraakschip	Gorinchem - Amsterdam	bron
Kraakschip	Alkmaar - Rotterdam	bron
Damlooper- of Kraakschuit	Nijmegen - Rotterdam	bron
Kraakschuit	Woerden - Rotterdam	bron
Paviljoenspriet- of Kraakschuit	Breda - Rotterdam	bron

De tocht van Rotterdam naar Breda ging via de Noord, Dordtse Kil, het Hollands Diep, Hellegat en Volkerak naar de Dintel om dan via de Mark in Breda te geraken. Toch niet de gemakkelijkste vaarwaters van Nederland.



ONDERZOEK

De resultaten van dit onderzoek zijn gebaseerd op het voorkomen van de Kraak in achttiende en negentiende-eeuwse krantenadvertenties. Deze kranten werden onderzocht via de site www.delpher.nl.

Er werden gegevens gevonden van 35 kraken in kranten van 1745 tot 1849

1 kraak uit de periode van	1726 - 1750
4 kraken uit de periode van	1751 - 1775
9 kraken uit de periode van	1776 - 1800
15 kraken uit de periode van	1801 - 1825
6 kraken uit de periode van	1826 - 1850

Herkomst van de gevonden advertenties.

nr.	type	lengte	krant	jaar
1	kraakschuit	15,33	Alg.Handelsblad	1843‐08‐08
2	kraakschip	15,75	Oprechte Haarl.  Courant	1824‐10‐16
3	damschuit of kraak	15,85	Affiches Annonces et avis divers d'Amsterdam	1812‐11‐16
4	kraakschip	16,13	Rotterdamsche Courant	1816‐02‐27
5	damlooper of kraakschuit	16,42	Rotterdamsche Courant	1800‐05‐08
6	Kraakschip	16,70	Amsterdamsche Courant	1773‐07‐15
7	kraakschip	16,70	Amsterdamsche Courant	1798‐07‐21
8	kraakschip	16,70	Amsterdam Mercurius	1808‐00‐00
9	damkraak	16,98	Oprechte Haarl. Courant	1789‐05‐07
10	kraakschip	16,99	Oprechte Haarl. Courant	1784‐09‐28
11	kraakschip met Farretuig	17,27	Nederlandsche Courant	1786‐11‐06
12	kraakschip	17,41	Oprechte Haarl. Courant	1818‐05‐05
13	kraakschip	17,55	Oprechte Haarl.Courant	1751‐09‐23
14	paviljoenkraakschuit	17,55	Rotterdamsche Courant	1802‐06‐10
15	damkraak‐schuit	17,83	Rotterdamsche Courant	1805‐09‐12
16	kraakschuit	17,83	Rotterdamsche Courant	1811‐05‐12
17	kraakschuit	17,83	Leydse courant	1811‐10‐28
18	kraakschip	17,84	Leydse Courant	1745-06-02
19	Damlooper of kraakschip	17,97	Leydse courant	1776‐03‐18
20	kraakschip	18,00	Oprechte Haarl. Courant	1845‐06‐19
21	damkraak	18,11	Leydse courant	1768‐08‐05
22	kraakschuit	18,12	Rotterdamsche Courant	1810‐04‐12
23	kraak of Damlooperschip	18,25	Amsterdamsche Courant	1780‐08‐01
24	kraak of pontschuit	18,45	Oprechte Haarl. Courant	1818‐05‐30
25	kraak of Damlooperschip	19,39	Amsterdamsche Courant	1790‐04‐27
26	dam of Kraakschip		Rotterdamsche Courant	1801‐09‐01
27	dam of Kraakschuit		Rotterdamsche Courant	1815‐03‐30
28	dam-kraakschuit		Rotterdamsche Courant	1786‐04‐29
29	dam-kraakschuit		Rotterdamsche Courant	1798‐01‐02
30	dam-kraakschuit		Rotterdamsche Courant	1802‐09‐18
31	kraak- of Damschuit		Rotterdamsche Courant	1841‐02‐20
32	kraakschip		Amsterdamsche Courant	1772‐05‐07
33	kraakschuit		Rotterdamsche Courant	1842‐04‐16
34	paviljoenspriet- of Kraakschip		NRC	1849‐06‐07
35	pont of kraakschip		Oprechte Haarl. Courant	1847‐03‐29

Zoals te zien is werd geen enkele maal de kraak simpel aangeduid als 'kraak'. Het meest kwamen de samenstellingen kraakschuit en kraakschip voor. Opvallend was de veelvuldig voorkomende koppeling met dam, damschuit en damlooper. Volgens sommige bronnen wordt met damlooper vaak een schip bedoeld dat geschikt was om de Leidschendam te passeren. Sinds 1648 was de doorvaarthoogte daar beperkt tot 2,20 meter en de doorvaartbreedte tot 3,80 meter. Deze situatie heeft tot het gereedkomen van de nu nog dienstdoende sluis, die in 1885 in gebruik kwam, bestaan.

[Er heerst een zeker verschil van opvatting over de begrippen damloper, damschuit en Leidschendammer. Volg de links voor nadere toelichting.  Red.]

Het voorkomen van de termen kraakschuit, kraakschip en de samenstellingen daarvan met dam-, damschuit, damschip en damlooper in voorgaande advertenties.

Kraakschip	12	Dam- of Kraakschip	1
Kraakschuit	5	Dam- of Kraakschuit	1
Kraak- of Damschuit	1	Damlooper of Kraakschuit	1
Kraak- of Damlooperschip	2	Damlooper of Kraakschip	1
Kraak of Pontschuit	1	Damschuit of Kraak	1
Paviljoenkraakschuit	1	Dam-Kraakschuit	4
Paviljoenspriet of Kraakschip	1	Damkraak	2
Pont- of Kraakschip	1

Totaal aantal vermeldingen: 35 .

Gekeken is of er een verschil in grootte was tussen de groep van kraakschuiten en de groep van kraakschepen.
Van 25 schepen is de lengte bekend. Van 23 schepen is het laadvermogen bekend. Twee schepen zijn noch schuit, noch schip, ze staan te boek als damkraak.
De kleinste kraakschuit vertoont te sterk afwijkende maten en is daarom buiten beschouwing gelaten.
De schuiten hadden een gemiddelde lengte van 17,44 meter en een gemiddeld laadvermogen van 43,3 ton.
Ook het kleinste kraakschip (advertentie 2) vertoont met een holte van 2,5 meter een abnormale afwijking. Verder is nr 25 met een lengte van boven de 19 meter en een laadvermogen van bijna 73 ton ook uitzonderlijk. Beide vaartuigen zijn daarom buiten beschouwing gebleven.
De overige schepen hebben een gemiddelde lengte van 17,32 meter en een gemiddeld laadvermogen van 46,9 ton.

Afgaand op het laadvermogen zou je kunnen stellen dat een kraakschip nauwelijks groter (8%) is dan een kraakschuit. Ook blijkt de kraakschuit gemiddeld slechts een fractie (0,6%) langer te zijn dan het kraakschip.
Men kan dus niet stellen dat de afmetingen bepalend zijn voor het gebruik van de term kraakschuit of kraakschip.

Afmetingen en lengte-wijdte verhouding voor zover deze beschikbaar waren.
Laadvermogen berekend volgens formule. (

Zie bij laadvermogen. Red.

)


Tabel gesorteerd op schip en schuit

nr.	type	lengte	wijdte	holte	ton	l/w
1	kraakschuit	15,33	2,72	1,38	24,46	5,6
3	damschuit of kraak	15,85	3,54	1,41	33,62	4,5
5	damlooper of kraakschuit	16,42	4,39	1,84	56,37	3,7
14	paviljoenkraakschuit	17,55	3,96	1,42	41,94	4,4
15	damkraak‐schuit	17,83	3,54	1,63	43,73	5
16	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
17	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
24	kraak of pontschuit	18,45	3,44			5,3
22	kraakschuit	18,12	3,96			4,6
2	kraakschip	15,75	3,5	2,50	58,57	4,5
4	kraakschip	16,13	3,96	1,56	42,35	4
7	kraakschip	16,7	3,58	1,55	39,38	4,6
6	Kraakschip	16,7	3,68	1,59	41,53	4,5
8	kraakschip	16,7	3,68	1,69	44,14	4,5
11	kraakschip met Farretuig	17,27	3,46	1,64	41,65	4,9
12	kraakschip	17,41	3,68	1,83	49,83	4,7
13	kraakschip	17,55	3,8	1,84	52,15	4,6
18	kraakschip	17,84	3,54	1,56	41,87	5
19	Damlooper of kraakschip	17,97	3,96	1,67	50,51	4,5
20	kraakschip	18	4,2	1,80	57,83	4,3
23	kraak of Damlooperschip	18,25	3,84	1,84	54,80	4,7
25	kraak of Damlooperschip	19,39	4,23	2,09	72,85	4,6
10	kraakschip	16,99	3,5			4,8
21	damkraak	18,11	3,52	1,62	43,89	5,1
9	damkraak	16,98	3,6	1,77	45,98	4,7

[In de tabel kan men zien dat een zevental

vaartuigen (ca. 32%) boven de grens van 50 ton, die Le Comte en Crone als bovengrens voor de kraak noemen, komen. Dit resultaat kan beïnvloed zijn door de wijze waarop het laadvermogen bepaald is. Hierover later meer. Red.

Volgens Konijnenburg zou de Kraak in de 17de eeuw 'Lichter', in het bijzonder 'Amsterdamse binnenlichter' genoemd zijn. Het zou de aanwezigheid van een tuigage zijn, dat van de lichter een kraak maakte. Verder noemt hij de verwantschap met de gladboordige turfijker. Als variant van de Kraak noemt Konijnenburg de Haarlemmer pont, terwijl G.J. Schutten de Kaarselade als Haarlemse variant van de kraak ziet.
Volgens Dessens hadden sommige kraken geen gangboorden, maar liep de luikenkap van boord tot boord. Het is echter niet bekend of dit gebruikelijk was. Wel tekent Konijnenburg de gladboordige Turfijker met een dergelijke luikenlap.
(

Dessens baseert zich op een model in het Scheepvaartmuseum Rotterdam. Het is daarom echter nog niet gezegd dat het model de werkelijkheid verbeeld. Aan de juistheid van van Konijnenburgs informatie wordt trouwens ook door sommigen getwijfeld. Red.

)


Gemiddelde lengte, wijdte, holte en lengte-wijdte verhouding van de kraak.

Om de gemiddelde cijfers zo zuiver mogelijk te houden worden de uiterste maten niet meegerekend.

Lengte
Van de 31 kraken is er van 25 de lengte bekend. De kortste (15,33 m.) en de langste (19,39 m.) worden buitenbeschouwing gelaten. De lengte van de overige kraken loopt van 15,75 tot 18,45 meter.
De gemiddelde lengte is 17,31 meter.
39 % is 15,75 - 16,99 meter
61 % is 17,27 - 18,45 meter

Afmetingen, laadvermogen en lengte-wijdte verhouding voor zover deze beschikbaar waren.


Tabel gesorteerd op scheepslengte.

nr.	type	lengte	wijdte	holte	ton	l/w
1	kraakschuit	15,33	2,72	1,38	24,46	5,6
2	kraakschip	15,75	3,50	2,50	58,57	4,5
3	damschuit of kraak	15,85	3,54	1,41	33,62	4,5
4	kraakschip	16,13	3,96	1,56	42,35	4
5	damlooper of kraakschuit	16,42	4,39	1,84	56,37	3,7
6	Kraakschip	16,70	3,68	1,59	41,53	4,5
7	kraakschip	16,70	3,58	1,55	39,38	4,6
8	kraakschip	16,70	3,68	1,69	44,14	4,5
9	damkraak	16,98	3,60	1,77	45,98	4,7
10	kraakschip	16,99	3,50			4,8
11	kraakschip met Farretuig	17,27	3,46	1,64	41,65	4,9
12	kraakschip	17,41	3,68	1,83	49,83	4,7
13	kraakschip	17,55	3,80	1,84	52,15	4,6
14	paviljoenkraakschuit	17,55	3,96	1,42	41,94	4,4
15	damkraak‐schuit	17,83	3,54	1,63	43,73	5
16	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
17	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
18	kraakschip	17,84	3,54	1,56	41,87	5
19	Damlooper of kraakschip	17,97	3,96	1,67	50,51	4,5
20	kraakschip	18,00	4,20	1,80	57,83	4,3
21	damkraak	18,11	3,52	1,62	43,89	5,1
22	kraakschuit	18,12	3,96			4,6
23	kraak of Damlooperschip	18,25	3,84	1,84	54,80	4,7
24	kraak of pontschuit	18,45	3,44			5,3
25	kraak of Damlooperschip	19,39	4,23	2,09	72,85	4,6

Wijdte
Van de 31 kraken is van 25 de wijdte bekend. De smalste (2,72 m.) en de breedste (4,39 m.) werden buiten beschouwing gelaten.
Twee schepen waren 3,44 - 3,46 meter, 12 schepen maten 3,5 tot 3,8 meter, zeven schepen waren tussen 3,84 en 3,96 meter breed, terwijl twee schepen 4,20 - 4,23 meter breed waren.
De gemiddelde wijdte kwam op 3,74 meter. 83% van de kraken, ofwel 19 schepen, maten tussen de 3,5 en 3,96 meter. Wel moet aangetekend worden dat de wijdte op verschillende manieren gemeten werd. Dit werd omschreven als: wijd op het berghout, of als wijd buiten zijn huid of als wijd op zijn buitenhelling (buikdenning). Een vierde maataanduiding was 'wijd op de Leidschendam'. Dat wil zeggen hooguit 3,80 meter breed. Waarover straks meer.

Afmetingen, laadvermogen en lengte-wijdte verhouding voor zover deze beschikbaar waren.


Tabel gesorteerd op wijdte.

nr.	type	lengte	wijdte	holte	ton	l/w	opmerking
1	kraakschuit	15,33	2,72	1,38	24,46	5,6
24	kraak of pontschuit	18,45	3,44			5,3	wijd buiten op zijn huid
11	kraakschip met Farretuig	17,27	3,46	1,64	41,65	4,9
2	kraakschip	15,75	3,5	2,5	58,57	4,5	wijd op berghout
10	kraakschip	16,99	3,5			4,8
21	damkraak	18,11	3,52	1,62	43,89	5,1
3	damschuit of kraak	15,85	3,54	1,41	33,62	4,5
15	damkraak‐schuit	17,83	3,54		43,73	5
18	kraakschip	17,84	3,54	1,56	41,87	5
7	kraakschip	16,7	3,58	1,55	39,38	4,6
9	damkraak	16,98	3,6	1,77	45,98	4,7
6	Kraakschip	16,7	3,68	1,59	41,53	4,5
8	kraakschip	16,7	3,68	1,69	44,14	4,5	wijd bij balk voor gr.luik
12	kraakschip	17,41	3,68	1,83	49,83	4,7
13	kraakschip	17,55	3,8	1,84	52,15	4,6	wijd op Leydsendam
23	kraak of Damlooperschip	18,25	3,84	1,84	54,80	4,7
4	kraakschip	16,13	3,96	1,56	42,35	4	wijd op buitenhelling
14	paviljoenkraakschuit	17,55	3,96	1,42	41,94	4,4
16	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
17	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
19	Damlooper of kraakschip	17,97	3,96	1,67	50,51	4,5
22	kraakschuit	18,12	3,96			4,6	wijd op zijn berghouten
20	kraakschip	18	4,2	1,8	57,83	4,3
25	kraak of Damlooperschip	19,39	4,23	2,09	72,85	4,6
5	damlooper of kraakschuit	16,42	4,39	1,84	56,37	3,7

'WIJD OP DE LEYDSENDAM'
Alhoewel men reeds in de 16de eeuw de term damloper kende is het ondermeer van IJk (1697) geweest die stelde dat schepen gebouwd op de Leydsendam damloper genoemd werden. 
Een schip dat te boek staat als 'wijd op Leydsendam' is over het berghout gemeten hooguit 3,5 meter wijd als men de zwaarden liet hangen en maximaal 3,8 meter wijd als men de moeite nam de zwaarden af te nemen. In dat laatste geval kon 60% van de schepen uit de voorgaande tabel door de Leidschendam. Uit de advertenties valt echter niet op te maken met welke maat er gemeten werd.


Het bestek van een damlooper geschikt voor de Leidschendam

(Maten in Amsterdamse of Wezelse voeten van 11 duimen en een lengte van circa 28,3 cm. Red.)

Een tweede damlooper wordt door van Yk beschreven als:

den hiervoor beschreven damlooper die voor 1515 Guldens wierd gemaakt,
Lang 57 voet (16,13 m.) wijd op de buitenkant van de huid 12 voet 4 duim (3,50 m.)
Hol van kiel tot op het boeysel 6 voet 8 duim (1,90 m.).

[Bron]

De Lengte-wijdte verhouding van deze damlooper is 4,5 : 1.
Een damlooper, die inclusief zwaarden geschikt was om de duikers van de Leidschendam met gemak te passeren was dus 3,50 meter wijd. Op de Kimmegang mocht het schip niet breder zijn dan op het berghout.

In de lijst met kraken komen vier damloopers voor, die allemaal te breed zijn om de Leidschendam te passeren. Er komen in oude advertenties trouwens veel damloopers voor die aanmerkelijk breder zijn, dat wil zeggen breder dan 3,8 meter over de berghouten, dan de damloopers die geschikt waren voor de Leidschendam.

De vier kraak-damloopers uitgelicht.

	nr	type	wijdte	l/w
23	Kraak- of damlooperschip	3,84 m.	4,7:1	Bron
19	Damlooper of kraakschip	3,96 m.	4,5:1	Bron
25	Kraak- of damlooperschip	4,23 m.	4,6:1	Bron
20	Damlooper of kraakschuit	4,39 m.	3,7:1	Bron

Van de 14 kraken die tot 3,8 meter breed zijn, worden er 3 damkraak en één een damschuit of kraak genoemd. De rest noemt men een kraakschip of een enkele maal een kraakschuit, maar geen enkele maal 'damlooper'.
Opvallend is dus dat de Kraak vaak wel en de Damlooper vaak niet door de Leydsche dam past.


Vergelijking tussen een Wijdschip en een Damlooper

Twee capitale schepen zijnde een wijtschip en een damlooper.
Het 1e Lang 68 voet en 4 duim (=19,35 meter), wijd op zijn uitwatering 17 voet 2 duim (= 4,86 meter), hol onder het gangboord tot buitenhelling 7 voet.
Het 2e Lang 67 voet (= 19,25 meter), wijd 18 voet (= 5,09 meter), hol 7 voet en 4 duim. Beiden voeren van Gouda op Antwerpen. 

[Bron]

De 5,09 meter brede damlooper is hier 23 centimeter breder dan het wijtschip.
De Lengte-Wijdte verhouding van de damlooper is 3,8 : 1 en die van het wijtschip is 3,9 : 1
De zoekterm 'damlooper' leverde veel resultaten op. Ik heb er zeven uitgelicht.

Maten en verhoudingen van enkele Damloopers (gesorteerd op wijdte).

Lengte	Wijdte	Holte	L/Br verh.	Laadvermogen
19,11	3,96	2,10	4,5		Bron
15,71	4,10	1,67	3,8		Bron
18,06	4,24	1,70	4,2		Bron
17,83	4,24	1,62	4,2		Bron
18,96	4,34	2,05	4,3	64 ton	Bron
18,25	4,37	1,92	4,1		Bron
19,73	4,79	1,57	4,1	67 ton [ opm ]	Bron

Deze brede damloopers zijn bepaald niet zeldzaam.
Maar nogmaals, ze kunnen niet door de Leidschendam, terwijl de Kraak dat in meer dan de helft van de gevallen wel kon.



Holte
De minste holte (1,38 m.) en de meeste holte (2,50 m.) werden buiten beschouwing gelaten. Daartussen liep het uiteen van 1,41 tot 2,09 meter.
De gemiddelde holte kwam op 1,68 meter.
Er moet bij aangetekend worden dat verschillende metingen gehanteerd worden:
a. hol van kiel tot op het boeisel
b. hol in het ruim bij de 1e balk voor het grootluik op zijn uitwatering.
c. hol onder gangboord tot de buikdenning.
De gevonden maten geven geen aanleiding daar bepaalde conclusies aan te verbinden.

Afmetingen, laadvermogen en lengte-wijdte verhouding voor zover deze beschikbaar waren.
Tabel gesorteerd op holte.

nr.	type	lengte	wijdte	holte	ton	l/w
1	kraakschuit	15,33	2,72	1,38	24,46	5,6
3	damschuit of kraak	15,85	3,54	1,41	33,62	4,5
14	paviljoenkraakschuit	17,55	3,96	1,42	41,94	4,4
7	kraakschip	16,7	3,58	1,55	39,38	4,6
18	kraakschip	17,84	3,54	1,56	41,87	5
4	kraakschip	16,13	3,96	1,56	42,35	4
6	Kraakschip	16,7	3,68	1,59	41,53	4,5
21	damkraak	18,11	3,52	1,62	43,89	5,1
16	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
17	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
15	damkraak‐schuit	17,83	3,54	1,63	43,73	5
11	kraakschip met Farretuig	17,27	3,46	1,64	41,65	4,9
19	Damlooper of kraakschip	17,97	3,96	1,67	50,51	4,5
8	kraakschip	16,7	3,68	1,69	44,14	4,5
9	damkraak	16,98	3,6	1,77	45,98	4,7
20	kraakschip	18	4,2	1,80	57,83	4,3
12	kraakschip	17,41	3,68	1,83	49,83	4,7
13	kraakschip	17,55	3,8	1,84	52,15	4,6
23	kraak of Damlooperschip	18,25	3,84	1,84	54,80	4,7
5	damlooper of kraakschuit	16,42	4,39	1,84	56,37	3,7
25	kraak of Damlooperschip	19,39	4,23	2,09	72,85	4,6
2	kraakschip	15,75	3,5	2,50	58,57	4,5
24	kraak of pontschuit	18,45	3,44			5,3
10	kraakschip	16,99	3,5			4,8
22	kraakschuit	18,12	3,96			4,6

Lengte-wijdte verhouding
De kleinste Lengte-wijdte verhouding 3,7 : 1 en  de grootste Lengte-wijdte verhouding 5,6 : 1 werden buiten beschouwing gelaten. Verder liep de lengte-wijdte verhouding van 4,0 : 1 tot 5,3 : 1.
Gemiddelde Lengte-wijdte verhouding bedroeg 4,6 : 1. Daarmee ligt de verhouding ongeveer gelijk aan die van de toenmalige tjalken uit het Noorden.

Afmetingen, laadvermogen en lengte-wijdte verhouding voor zover deze beschikbaar waren.
Tabel gesorteerd op lengte-wijdte verhouding.

nr.	type	lengte	wijdte	holte	ton	l/w
5	damlooper of kraakschuit	16,42	4,39	1,84	56,37	3,7
4	kraakschip	16,13	3,96	1,56	42,35	4
20	kraakschip	18	4,2	1,80	57,83	4,3
14	paviljoenkraakschuit	17,55	3,96	1,42	41,94	4,4
3	damschuit of kraak	15,85	3,54	1,41	33,62	4,5
6	Kraakschip	16,7	3,68	1,59	41,53	4,5
8	kraakschip	16,7	3,68	1,69	44,14	4,5
16	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
17	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
19	Damlooper of kraakschip	17,97	3,96	1,67	50,51	4,5
2	kraakschip	15,75	3,5	2,50	58,57	4,5
7	kraakschip	16,7	3,58	1,55	39,38	4,6
13	kraakschip	17,55	3,8	1,84	52,15	4,6
25	kraak of Damlooperschip	19,39	4,23	2,09	72,85	4,6
22	kraakschuit	18,12	3,96			4,6
9	damkraak	16,98	3,6	1,77	45,98	4,7
12	kraakschip	17,41	3,68	1,83	49,83	4,7
23	kraak of Damlooperschip	18,25	3,84	1,84	54,80	4,7
10	kraakschip	16,99	3,5			4,8
11	kraakschip met Farretuig	17,27	3,46	1,64	41,65	4,9
15	damkraak‐schuit	17,83	3,54	1,63	43,73	5
18	kraakschip	17,84	3,54	1,56	41,87	5
21	damkraak	18,11	3,52	1,62	43,89	5,1
24	kraak of pontschuit	18,45	3,44			5,3
1	kraakschuit	15,33	2,72	1,38	24,46	5,6

Laadvermogen
Van 5 schepen waren zowel het laadvermogen als de lengte, wijdte en holte bekend.
Van 8 schepen waren de afmetingen niet, maar het laadvermogen wel bekend. In verband met het ontbreken van de afmetingen zijn de schepen niet in voorgaande tabellen opgenomen.
Van 17 schepen waren lengte, wijdte en holte bekend. Het laadvermogen zou dan met de toen geldende formules berekend kunnen worden.

Laadvermogens zoals opgegeven in advertenties.

	type	lengte	wijdte	holte	Ton	jaar
27	dam of Kraakschuit				24,00	1815‐03‐30
31	kraak- of Damschuit				31,00	1841‐02‐20
29	dam-kraakschuit				36,00	1798‐01‐02
1	kraakschuit	15,33	2,72	1,38	38,00	1843‐08‐08
2	kraakschip	15,75	3,50	2,50	38,00	1824‐10‐16
3	pont of kraakschip				41,00	1847‐03‐29
4	kraakschip	16,13	3,96	1,56	42,00	1816‐02‐27
26	dam of Kraakschip				42,00	1801‐09‐01
21	damkraak	18,11	3,52	1,62	44,00	1768‐08‐05
33	kraakschuit				48,00	1842‐04‐16
12	kraakschip	17,41	3,68	1,83	50,00	1818‐05‐05
32	kraakschip				55,00	1772‐05‐07
33	paviljoenspriet- of Kraakschip				59,00	1849‐06‐07

Een oude formule die gebruikt werd om het laadvermogen in lasten te berekenen was als volgt:
lengte x wijdte x holte (in voeten) gedeeld door 180. De uitkomst moet men dus nog met 2 vermenigvuldigen om het aantal ton te weten.
Het getal 180 was de zogenaamde divisore of deelsleutel en elke groep van schepen kende zijn eigen deelsleutel.

[bron]

 Past men deze berekening toe op de vijf schepen waarvan alle maten bekend zijn, dan krijgt men de navolgende tabel.

	type	lengte	wijdte	holte	Ton adv.	Ton div.	Ton cor.
1	kraakschuit	15,33	2,72	1,38	38,00	28,20	24,46
2	kraakschip	15,75	3,50	2,50	38,00	67,53	58,57
4	kraakschip	16,13	3,96	1,56	42,00	48,83	42,35
21	damkraak	18,11	3,52	1,62	44,00	50,60	43,89
12	kraakschip	17,41	3,68	1,83	50,00	57,45	49,83

Ton adv. staat voor het aantal ton dat in de advertentie vermeld was.
Ton div. staat voor het aantal ton dat met behulp van de oude formule berekend is.

Opvallend is de afwijking tussen de berekende en opgegeven waarde voor de eerste twee kraken uit de tabel. Opvallend is echter ook de grote holte die nr. 2 heeft. Een zetfout in de krant? Gaat men uit van een meer normale holte van 1,5 m. Dan komt het berekende laadvermogen op 40,5 ton. Dat is meer in overeenstemming met de andere waardes. (Deze correctie van de holte is in voorgaande tabellen echter niet doorberekend.)
De eerste kraak uit de tabel blijkt juist 10 ton meer laadvermogen te hebben dan uit de maten te berekenen is. Zowel de wijdte als de holte van dit scheepje zijn aan de kleine kant. Maar twee fouten? Dat lijkt me weinig aannemelijk, maar een andere verklaring kan ik niet verzinnen.

Het laadvermogen van de drie overige kraken valt volgens de oude berekening steeds te groot uit. Dit komt waarschijnlijk omdat de wijdte die in de advertentie genoemd wordt een buitenwerkse maat is. Voor de berekening van de inhoud volgens de oude formule gebruikt men echter een binnenwerkse maat.
In de laatste kolom, aangeduid als 'Ton cor.' is getracht het verschil tussen de buitenwerkse en binnenwerkse wijdte te corrigeren.
Het is deze gecorrigeerde formule die niet alleen in onderstaande, maar ook in de voorgaande tabellen voor de berekening van het laadvermogen is toegepast.

Laadvermogens van 22 kraken berekend met de gecorrigeerde formule.
Tabel gesorteerd op laadvermogen.

nr.	type	lengte	wijdte	holte	ton	l/w
1	kraakschuit	15,33	2,72	1,38	24,46	5,6
3	damschuit of kraak	15,85	3,54	1,41	33,62	4,5
7	kraakschip	16,7	3,58	1,55	39,38	4,6
6	Kraakschip	16,7	3,68	1,59	41,53	4,5
11	kraakschip met Farretuig	17,27	3,46	1,64	41,65	4,9
18	kraakschip	17,84	3,54	1,56	41,87	5
14	paviljoenkraakschuit	17,55	3,96	1,42	41,94	4,4
4	kraakschip	16,13	3,96	1,56	42,35	4
15	damkraak‐schuit	17,83	3,54	1,63	43,73	5
21	damkraak	18,11	3,52	1,62	43,89	5,1
8	kraakschip	16,7	3,68	1,69	44,14	4,5
9	damkraak	16,98	3,6	1,77	45,98	4,7
16	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
17	kraakschuit	17,83	3,96	1,62	48,61	4,5
12	kraakschip	17,41	3,68	1,83	49,83	4,7
19	Damlooper of kraakschip	17,97	3,96	1,67	50,51	4,5
13	kraakschip	17,55	3,8	1,84	52,15	4,6
23	kraak of Damlooperschip	18,25	3,84	1,84	54,80	4,7
5	damlooper of kraakschuit	16,42	4,39	1,84	56,37	3,7
20	kraakschip	18	4,2	1,80	57,83	4,3
2	kraakschip	15,75	3,5	2,50	58,57	4,5
25	kraak of Damlooperschip	19,39	4,23	2,09	72,85	4,6

Ook nu worden de kraak met het grootste en het kleinste laadvermogen buitenbeschouwing gelaten.
Het gemiddelde laadvermogen van de resterende 22 kraken ligt op bijna 47 ton, waarbij er keurig netjes 11 vaartuigen onder deze maat en 11 vaartuigen boven deze maat zijn.



Bouwplaatsen

In de advertenties worden slechts drie plaatsen waar de kraak gebouwd werd genoemd.
Vermeld werden Haarlem voor het bouwjaar 1763 [

bron

], voor het bouwjaar 1842 werf G. Lindeman te Schiedam [

bron

] en voor 1845 Zaandam [

bron

]. Ook bij Stofberg te Mijdrecht werden volgens Dessens houten kraken gebouwd.
In de Liggers van de Scheepsmetingsdienst (begonnen in 1899) komen nog twee houten kraken voor. Het ene gebouwd te Dordrecht in 1850 en de andere in Zaandam in 1875.


Slot
Als men in de tweede helft van de negentiende eeuw schepen van ijzer en later van staal gaat bouwen, verdwijnt het klassieke model Kraak. Na een enkele tussenvorm ontstaat een schip met een steile steven en een sterk geveegd achterschip. Het model is verder enigszins variabel, maar het naar binnen vallende boeisel op het voorschip, veelal aangeduid als een gebroken neusje, blijft (in veel gevallen) bestaan. De grootte neemt echter in de loop der jaren flink toe. Die ijzeren of stalen kraak is echter een verhaal apart. Opvallend is dat rond 1900 de naam 'lichter' voor dit type schip weer een beetje in gebruik raakt.

Het schijnt onder meer de scheepswerf  van de firma Boot te Leiderdorp geweest te zijn die rond 1900 begon met het bouwen van kraken zonder het gebroken neusje. Men zou dit tevens min of meer als het begin van de ontwikkeling van het motorschip kunnen zien, waarbij de term kraak als overblijfsel uit voorbije jaren is blijven hangen. Red.

Sitemap