Aanvullingen en correcties zijn welkom.


Al kort na de aanvang van de echte beurtvaart, ontstond er verwarring over waar nu eigenlijk het woord 'beurt' voor stond: de dienstregeling of de volgorde waarin de schippers die dienst uitvoerden?

Voor een uitleg van het begrip beurtvaart, zie het desbetreffende lemma in de woordenlijsten [LINK].

BEURTVAART

In de Historische woordenboeken Nederlandse Taal (WNT) geeft men als eerste betekenis van het woord 'beurt': "Loop der omstandigheden, lotgeval." met als voorbeeld "iets valt iemand te beurt". Onder andere P.C. Hooft, Jacob van Lennep en Nicolaas Beets gebruiken het woord in deze betekenis.
- Als tweede betekenis wordt aangevoerd; "Het gebeuren, en wel de geregelde afwisseling in den loop der natuur of in eene door menschen bepaalde orde."
Het zinsdeel "in eene door menschen bepaalde orde." is natuurlijk direct in verband met de term 'beurtvaart' te brengen.
Verder op zegt men ter verduidelijking van 'beurt' onder andere: "In de scheepvaart: De keer waarop elk van een bepaald aantal daartoe aangewezen veerschepen van de eene plaats naar de andere vertrekt;....."
Ook in de aldaar aangehaalde Handvesten etc. van Amsterdam van 1634 ligt het accent op het varen. Bijvoorbeeld in: "De ... schepen, wiens beurte het sal wesen dien avont te varen......". Bijna driekwart eeuw later stelt men in de keuren van Haarlem echter de schippers op de voorgrond met: "De Schipper, die aan de Beurt is, ... zal moeten vertrekken, schoon enz..."

Gerelateerde termen: beurtvaart, beurtdienst, beurtschippersgilde, beurtvaartbord, veerstal en voorzover toepasselijk: woorden die de term 'beurt' bevatten.

Het WNT kent echter ook een lemma beurtvaart, wat wordt verklaard met: "Vaste vaart op gezette dagen, door beurtschippers." Een verdere toelichting ontbreekt.

Tegen het einde van het bestaan van de beurtvaart stelt men in: Bekendmakingen, circulaires, beschikkingen enz. betreffende de Distributiewet van 1916 artikel 21: "Voor de toepassing van dit Hoofdstuk dezer regeling wordt verstaan:
- onder beurtvaart: het onderhouden tusschen bepaalde plaatsen van een geregeld goederenvervoer te water volgens vaste vaarroute en op van te voren vastgestelde tijden,
- onder beurtdienst: iedere onderneming die in beurtvaart goederen vervoert."

Bij de publicatie 'Nederlandse Beurtvaart' door Dr. J. J. Hanrath⁽¹⁾ treft men onder andere de navolgende passage: "In lid 2 van dit artikel 23⁽²⁾ wordt dan nader uiteengezet, dat onder beurtvaart in den zin van dit artikel wordt verstaan het onderhouden tusschen bepaalde plaatsen van een geregeld goederenvervoer te water, al dan niet op beurtvaartadres, volgens vaste vaarroutes en volgens van tevoren aangekondigde dienstregeling, waarbij het (volgens het le lid van bedoeld artikel) onverschillig is, of het vervoer bewerkstelligd wordt met gehuurde dan wel met eigen schepen,........"

Ook Dr. J.M. Fuchs stelt in 'De Amsterdamse beurtvaart op de Duitse Rijnhavens': " .....vervoergelegenheid, waarbij het vervoermiddel, buiten het initiatief van reiziger of verlader om, regelmatig op bepaalde tijden in beweging werd gezet om personen en goederen op vaste trajecten te vervoeren. Deze regelmatigheid werd bij de zg. marktschepen in Duitsland en bij de beurtschepen in ons land voor de eerste maal verwezenlijkt. Dit betekende tevens, dat er gevaren werd, of er lading was of niet."
In het zelfde werk vindt men tevens de passage: "Uit een verzoekschrift van schipperszijde uit 1634 zien we, dat er van Wesel uit elf schippers uit het grote gilde varen 'na malkanderen als ons bort vermeldt'." , maar ook:"De beurt op Amsterdam, de z.g. grote beurt, kwam op volgorde toe aan de leden van dat gilde, die niet gebonden waren aan vaste afvaarten.".
- Dit nu vormt een tegenstrijdigheid met het begrip 'beurtvaart' in de zin van 'het onderhouden tusschen bepaalde plaatsen van een geregeld goederenvervoer te water'. Het verzoekschrift behelste dan ook de wens hierin orde te scheppen.

CONCLUSIE

Al het voorgaande in aanmerking genomen, lijkt het me daarom duidelijk dat men van een beurtvaart spreekt wanneer men op gezette tijden een vaarverbinding tussen twee of meer plaatsen tracht te onderhouden.
- Dit kan men tevens als de, eerder genoemde, "door menschen bepaalde orde" zien.
- Welke schepen en schippers deze dienst onderhouden, lijkt van overheidswege niet bepaald en zal dus een kwestie die de schippers of gilden zelf regelden, geweest zijn.
- Behalve de binnenlandse beurtvaart bestond er ook beurtvaart van en naar het buitenland. Deze buitenlandse beurtvaart valt dan weer te onderscheiden tussen beurtvaart die hoofdzakelijk over binnenwater plaats vond, bijvoorbeeld naar Wesel, Mannheim en Keulen en beurtvaart die hoofdzakelijk over zee plaats vond, bijvoorbeeld naar Bremen, Hamburg of Londen.⁽³⁾ Bij deze laatsten sprak men echter vaker over beurtveren en veerdiensten, dan over beurtdiensten. Op deze buitenlandse diensten hadden veranderlijke natuurlijke omstandigheden vaak een grotere invloed dan op de binnenlandse diensten, reden waarom het begrip 'gezette tijden', bij deze diensten en zeker ten tijde van de zeilvaart, soms zeer ruim moet worden opgevat.
Zie ook het lemma beurtvaart in de woordenlijsten.

⁽¹⁾ Bron: Tijdschrift voor Economische Geographie, 29ste Jaargang no. 11, 15 November 1938. (Via Delpher.nl)
⁽²⁾ artikel 23 van de Wet van 5 Mei 1933: Het reglement voor de bevrachtingscommissies.
⁽³⁾ Beschrijving van het archief van de Gilden en het Brouwerscollege, Inventarissen, Gemeente Archief Amsterdam. [LINK]

BEURT

Even terug naar de Historische woordenboeken van het WNT.
Men heeft in het genoemde: "De Schipper, die aan de Beurt is, ... zal moeten vertrekken..." een "in eene door menschen bepaalde orde" gezien. De vraag is echter of het in dit gaat om een vooraf gestelde opeenvolging of dat die orde bepaald wordt door een "Loop der omstandigheden, lotgeval.".
- In mijn jonge jaren, tijdens leesles op school, kreeg iedereen vaak bij de rijen langs zijn of haar beurt. Zat je echter te suffen dan viel de eer verder te gaan, waar men gebleven was, jou in eens "te beurt". Erg vast was de volgorde dus toch niet.
- Ook op de schippersbeurs ging alles op zijn beurt. Ieder kreeg een nummertje. Was er echter geen gegadigde met een lager nummer voor de reis, dan was jij ineens aan de beurt. Ook hier was er dus geen vaste opeenvolging. Soms lag men zelfs, terwijl hogere nummers aan de reis kwamen, met een laag nummer toch een tijd te wachten voor men op een acceptabele reis kon nummeren.

DE BEURT IN DE BEURTVAART

Ook in de beurtvaart was er lang niet altijd sprake van een vaste volgorde⁽¹⁾. Er werd echter meestal wel met een vast aantal schepen gevaren.
De volgorde werd vaak bepaald door het moment waarop men laadgereed op de afgesproken plaats lag. Bij een grote vraag naar scheepsruimte of bij onderhoud van een schip werden extra schepen toegevoegd, ingehuurd.⁽²⁾ Een commissaris hield op het correcte verloop van de dienst toezicht.
- Het verloop van de dienst kon door natuurlijke omstandigheden beïnvloed worden. Veel wind of juist weinig wind, hoog water of juist weinig water, vorst, slechte jaagpaden, calamiteiten, enzovoort, hadden invloed op de reistijd. Ook kon men door vertraging ongunstig uitkomen met het boomsluiten e.d.
De tijd die versteek tussen laden, varen, lossen en weer laadgereed liggen, kon zodoende vooral bij de zeilende beurtschepen en de beurtvaart op de grotere rivieren soms aardig uiteenlopen.
- Bij veel beurtdiensten, zo ook bij het Schietschuitenveer [Tekst], kon men schepen afhuren of vertrokken schepen zodra zij 'vol' waren. Hun dienst werd door het volgende schip overgenomen en de rest schoof zo doende een plaatsje op en kwam dus eerder aan de beurt. De eerstvolgende heeft dan echter wel minder tijd om lading in te nemen en heeft dus een minder zwaar beladen of bevolkt scheepje.⁽³⁾ Dat scheepje kan misschien wel sneller ter plaatse en gelost zijn, dan het schip dat eerder vertrok.
- Op de plaatsen waar van paard(en) gewisseld werd, boden de volksschuiten van het Schietschuitenveer de passagiers de gelegenheid om, zich te vertreden, zich te vermaken en zich te spijzigen enwel zolang als de passagiers dat wensten.^{(4 art.6)} Dit alles kon de reisduur nadelig beïnvloeden.
Voor het zelfde veer gold tevens de regel dat de Utrechtse schepen te Amsterdam voor de Amsterdamse schepen aan de beurt waren en omgekeerd, hadden de Amsterdamse schepen te Utrecht voorrang.^{(4 art.5)}
- Verder waren er nog een redelijk aantal beurtdiensten met maar één schip, bijvoorbeeld de dorpsschuiten, maar ook op zeer lange trajecten had men soms maar één schip in de vaart. Zo vertrok er vanaf Utrecht elke maand slechts één schip naar de stad Groningen.⁽⁵⁾
Ook waren er diensten die de ene dag naar de ene plaats en terug voeren en eventueel later in de week naar een andere plaats. Dat was vaak al naar gelang waar er markt was. Dit waren dus de zogenaamde marktschepen.
- Latere beurtdiensten hadden geregeld diverse schepen ondergebracht in een maatschappij. De schippers, kapiteins, waren in loondienst. De schepen werden niet altijd op een zelfde traject van de maatschappij ingezet en voeren niet altijd met dezelfde bemanning.
Men hield zich op elk traject nog wel aan een dienstregeling, maar verder hadden ze organisatorisch weinig gemeen met de beurtdiensten zoals die onder de gilden geregeld waren.⁽⁶⁾

SLOT

Al met al kan men moeilijk volhouden dat een beurtdienst zijn naam ontleent aan het feit dat de betrokken schippers volgens een vaststaand schema voeren en kan men 'het onderhouden tusschen bepaalde plaatsen van een geregeld goederenvervoer te water op van te voren vastgestelde tijden' als enig juist criterium hanteren.

⁽¹⁾ Originele bronnen waarin de volgorde van schepen en schippers beschreven is, heb ik nog niet gevonden. Mijn huidige kennis is gebaseerd op wat er 'tussen de regels' te vinden is en het logische resultaat van dat alles.
⁽²⁾ Vermoedelijk zullen de ingehuurde schepen alleen op de 'heen'reis lading te vervoeren hebben en houdt hun deelname aan de beurtdienst na het lossen op de eindbestemming meestal op. Dit zal dus een vervelende onkostenpost voor het gilde geweest zijn.
⁽³⁾ Bij veel beurtdiensten voer men voor één beurs; d.w.z. de inkomsten en uitgaven werden eerlijk over de aangestelde schepen verdeeld. De hoeveelheid lading of passagiers had dus weinig invloed op het inkomen van de schippers/eigenaren. De ingehuurde schepen voeren echter voor een nader overeen te komen vergoeding.
⁽⁴⁾ Bron: Groot Placaatboek, vervattende alle de Placaten, Ordonnantien en Edicten der Staten 's Lands van Utrecht mitsgaders van de Borgemeesteren en Vroedschap der Stad Utrecht tot het jaar 1728 Boek 3 titel 34, Ordonnantie 26 april 1583. Te vinden vanaf blz 881 op objects.library.uu.nl/reader/index.php?obj=1874-204938.
⁽⁵⁾ Bronnen: verspreide berichten. | Utrechtsche Provinciale en Stadsalmanak voor het jaar 1862. Via Google books.
⁽⁶⁾ Overlevering via Fa. De Hoog, Gouda. Link.
-- Aanvullende bronnen: De Amsterdamse beurtvaart op Theobakker.net (PDF), | Artikel 'De Beurtvaart' door Jan Sepp op s2ep2.nl, | bronnen vermeld in de teksten Schietschuiten en De Kaarsela en het Kaarselade veer hier op Binnenvaarttaal, | G.Popma: Gorredijkster Beurtvaart, sedert 1700. Gorredijk. | Mr. B. Wachter. Beurtvaart. Tjeenk Willink 1959., enz.

Amsterdam oktober 2025.





Sitemap